ظرفیت مخزن آب ساختمان را نباید فقط بر اساس تعداد واحدها انتخاب کرد. تعداد واقعی ساکنان، مدت ذخیره موردنیاز، شرایط شبکه آب محل، فشار ورودی و نحوه کار پمپ در تصمیم نهایی اثر دارند. برای تهران، آبفای استان تهران در آخرین اعلام عمومی قابل اتکای بررسیشده، ظرفیت ۷۵ لیتر به ازای هر نفر را برای مخزن استاندارد مطرح کرده است؛ اما این عدد نباید بدون استعلام به همه شهرهای ایران تعمیم داده شود.
محل نصب نیز فقط مسئله کمبود فضا نیست. زیرزمین، پارکینگ و بام هرکدام محدودیت سازهای، بهداشتی و تأسیساتی دارند. طراحی نهایی مخزن، پمپ و اتصالات باید توسط متخصص تأسیسات و در صورت تحمیل بار به سازه، با تأیید مهندس سازه انجام شود.
چه زمانی ساختمان به مخزن آب نیاز دارد؟
مخزن ذخیره زمانی مطرح میشود که فشار یا پیوستگی آب شبکه برای تأمین مستقیم ساختمان کافی نباشد یا طراحی تأسیسات ساختمان نیاز به ذخیره و تنظیم فشار داشته باشد.
مقررات ملی ساختمان، ذخیرهسازی آب را از جمله برای کاهش اثر قطع موقت آب شبکه، مدیریت مصرف در ساعات اوج و تنظیم شرایط فشار پیشبینی کرده است.
در عمل نشانههایی مانند این موارد باید بررسی شوند:
- آب در طبقات بالا هنگام اوج مصرف ضعیف میشود؛
- فشار شب و روز تفاوت زیادی دارد؛
- ساختمان در بعضی ساعات با قطع یا افت فشار روبهرو است؛
- پمپ مرکزی برای تأمین فشار لازم شده است؛
- شرکت آب و فاضلاب محل، نصب مخزن واسط را مطالبه یا توصیه کرده است.
یک نکته مهم این است که پمپ نباید راهی برای مکش مستقیم و بیشتر آب از شبکه شهری باشد. شرکتهای آبفا در استانهای مختلف اعلام کردهاند در صورت نیاز به تقویت فشار، باید ابتدا مخزن ذخیره در مدار قرار گیرد و پمپ پس از مخزن کار کند. نصب مستقیم پمپ روی شبکه شهری میتواند توزیع آب برای مشترکان دیگر را مختل کند.
بنابراین پاسخ مشکل فشار پایین، معمولاً «پمپ قویتر روی لوله شهر» نیست؛ بلکه طراحی صحیح مجموعه مخزن، پمپ و کنترل فشار است.
برآورد اولیه ظرفیت مخزن بر اساس تعداد ساکنان
برای تهران، آبفای استان تهران ظرفیت ۷۵ لیتر به ازای هر نفر را بهعنوان ظرفیت مخزن استاندارد مطرح کرده است.
فرمول ساده برای برآورد اولیه در این شرایط:
ظرفیت اولیه مخزن = تعداد ساکنان × ۷۵ لیتر
فرض کنید یک ساختمان ۱۰ واحد دارد و بهطور متوسط در هر واحد سه نفر زندگی میکنند:
۳۰ نفر × ۷۵ لیتر = ۲۲۵۰ لیتر
پس عدد ۲۲۵۰ لیتر میتواند نقطه شروع بررسی باشد.
اما این محاسبه هنوز به معنی این نیست که «این ساختمان دقیقاً باید یک مخزن ۲۲۵۰ لیتری بخرد».
ممکن است تعداد واقعی ساکنان بیشتر باشد، ساختمان بخواهد مدت بیشتری بدون ورود آب شبکه کار کند یا ضابطه شرکت آب و فاضلاب شهر عدد دیگری را مطالبه کند.
بنابراین بهتر است ظرفیت در دو مرحله تعیین شود:
مرحله اول: برآورد مدیریتی
تعداد واقعی افراد ساکن × معیار اعلامشده شرکت آب و فاضلاب محل.
مرحله دوم: طراحی فنی
مهندس تأسیسات ظرفیت را با شرایط فشار، نوع پمپ، تعداد طبقات، مصرف همزمان، مدت مورد انتظار ذخیره، فضای نصب و الزامات اجرایی کنترل میکند.
عبارتهایی مانند «برای هر واحد حتماً ۵۰۰ لیتر» بدون دانستن جمعیت و شرایط شبکه، فرمول قابل اتکایی برای همه ساختمانها نیستند.
چه عواملی ظرفیت نهایی را تغییر میدهند؟
دو ساختمان ۱۰ واحدی ممکن است به مخازن متفاوتی نیاز داشته باشند.
عوامل اصلی عبارتاند از:
تعداد واقعی ساکنان
ساختمان ۱۰ واحدی با ۲۰ نفر ساکن با ساختمانی دارای ۴۵ نفر جمعیت یکسان نیست. اگر مبنا بهازای نفر اعلام شده باشد، تعداد واحد بهتنهایی معیار مناسبی نیست.
مدت مورد انتظار ذخیره
هدف ساختمان ممکن است فقط عبور از افت فشار چندساعته باشد یا بخواهد دوره طولانیتری را پوشش دهد. افزایش زمان ذخیره، ظرفیت لازم را تغییر میدهد.
وضعیت آبفا در منطقه
فشار و شرایط شبکه در شهرها و حتی نقاط مختلف یک شهر تفاوت دارد. قبل از خرید، ضوابط شرکت آب و فاضلاب محل و شرایط انشعاب بررسی شود.
تعداد طبقات
ارتفاع ساختمان در طراحی فشار خروجی، هد پمپ و تقسیم مناطق فشاری اثر دارد. این بخش با انتخاب حجم مخزن حل نمیشود.
نوع مصرف
تعداد سرویسهای بهداشتی، تجهیزات مصرفکننده و الگوی مصرف ساختمان روی طراحی سیستم اثر میگذارند.
فضای واقعی نصب
گاهی ظرفیت محاسبهشده از نظر فنی مناسب است، اما مخزن انتخابی از در موتورخانه عبور نمیکند یا فضای کافی برای بازدید، تخلیه و تعمیر اطراف آن وجود ندارد. ابعاد واقعی مخزن باید قبل از خرید با مسیر حمل و فضای نصب کنترل شوند.
مخزن در زیرزمین، پارکینگ یا پشتبام؟
محل مناسب برای همه ساختمانها یکسان نیست.
| محل | مزیت احتمالی | نکتهای که باید کنترل شود |
|---|---|---|
| زیرزمین یا موتورخانه | دسترسی مناسب به تأسیسات و تمرکز تجهیزات | آلودگی، آبگرفتگی، فاضلاب، تهویه و دسترسی برای سرویس |
| پارکینگ | دسترسی نسبتاً ساده و امکان نصب نزدیک پمپ | اشغال پارکینگ، برخورد خودرو، مسیر تردد و وضعیت مشاعات |
| پشتبام | امکان طراحی سامانه توزیع در ارتفاع در شرایط مناسب | بار سازهای، شرایط جوی، یخزدگی، دسترسی و آببندی |
زیرزمین
مقررات تأسیسات بهداشتی تأکید میکند مخزن نباید در معرض آلودگی ناشی از آب زیرزمینی یا سیلاب قرار گیرد و عبور لوله فاضلاب از بالای مخزن نیز باید کنترل شود.
محل باید برای بازرسی و تعمیر قابل دسترسی باشد. مخزنی که کاملاً میان دیوارها محصور شده و امکان بازکردن درپوش یا تعویض اتصالات آن وجود ندارد، انتخاب مناسبی نیست.
پارکینگ
قرارگیری مخزن در پارکینگ از نظر تأسیساتی میتواند عملی باشد، اما فضای مربوط باید از نظر اسناد و مشاعات بررسی شود.
مخزن نباید:
- فضای پارکینگ اختصاصی دیگران را اشغال کند؛
- مسیر عبور خودرو یا نفرات را محدود کند؛
- مقابل تجهیزات ضروری ساختمان قرار گیرد؛
- در معرض برخورد مستقیم خودرو باشد.
اگر نصب باعث تغییر استفاده بخشی از مشاعات شود، موضوع باید قبل از خرید در ساختمان تعیین تکلیف شود.
پشتبام
مقررات نصب مخزن روی بام را بهطور مطلق ممنوع نمیکند، اما الزامات فنی برای حفاظت آن مطرح است.
مهمترین مسئله در ساختمان موجود، بار سازهای مخزن پر است. نمیتوان بر اساس مشاهده ظاهری سقف تصمیم گرفت که بام تحمل چند هزار لیتر آب را دارد.
قبل از نصب روی پشتبام باید مهندس سازه محل قرارگیری، نحوه انتقال بار و سازه نگهدارنده را بررسی کند. متخصص تأسیسات نیز وضعیت لولهکشی، فشار، سرریز، تخلیه و دسترسی برای تعمیر را کنترل میکند.
نصب مخزن روی بام بدون این دو بررسی، صرفاً به دلیل خالیبودن فضا، تصمیم مناسبی نیست.
جنس، درپوش و شرایط بهداشتی مخزن
مخزن قرار است آب مصرفی ساختمان را نگهداری کند؛ بنابراین انتخاب آن فقط بر اساس قیمت و حجم کافی نیست.
مقررات تأسیسات بهداشتی بر حفاظت آب در برابر آلودگی و امکان بازرسی مخزن تأکید دارد.
مخزن باید:
- برای تماس با آب آشامیدنی مناسب باشد؛
- سطح داخلی آن باعث تغییر نامطلوب بو، مزه یا کیفیت آب نشود؛
- درپوش مناسب داشته باشد؛
- در برابر ورود حشرات، گردوغبار و مواد آلوده محافظت شود؛
- امکان بازرسی و نظافت داشته باشد؛
- شیر ورودی و کنترل سطح مناسب داشته باشد؛
- مسیر سرریز داشته باشد؛
- امکان تخلیه کامل برای سرویس فراهم باشد.
خرید مخزن بدون پیشبینی مسیر تخلیه یکی از اشتباههای اجرایی است. هنگام شستوشو، چند هزار لیتر آب باید به شکل کنترلشده از سیستم خارج شود.
سرریز نیز نباید به نقطهای هدایت شود که باعث آبگرفتگی پارکینگ، موتورخانه یا واحدها شود.
هماهنگی مخزن با پمپ و منبع فشار
حجم مخزن و قدرت پمپ دو محاسبه متفاوتاند.
مخزن مشخص میکند چه مقدار آب ذخیره دارید. پمپ باید بتواند آب را با فشار و دبی لازم به مصرفکنندگان برساند.
برای انتخاب پمپ باید عواملی مانند این موارد بررسی شوند:
- ارتفاع ساختمان
- فشار موردنیاز در بالاترین مصرفکننده
- افت فشار لولهها و اتصالات
- میزان مصرف همزمان
- تعداد واحدها
- نحوه کنترل روشن و خاموششدن پمپ
بزرگتر انتخابکردن پمپ لزوماً سیستم بهتری ایجاد نمیکند. فشار بیش از حد میتواند برای شبکه داخلی، شیرآلات و تجهیزات مشکل ایجاد کند.
منبع تحت فشار یا سامانه کنترل دور پمپ نیز وظیفهای متفاوت از مخزن ذخیره دارد. منبع فشار برای کنترل عملکرد و فشار سیستم استفاده میشود و جای مخزن ذخیره آب را نمیگیرد.
آرایش سیستم باید طوری باشد که آب شبکه وارد مخزن شود و پمپ آب موردنیاز ساختمان را از مخزن دریافت کند؛ نه اینکه پمپ مستقیماً از شبکه عمومی مکش کند.
هزینه مخزن آب ساختمان را چه کسی میپردازد؟
اگر مخزن و پمپ برای تأمین آب مشترک تمام ساختمان نصب شوند، موضوع در حوزه تأسیسات مشترک ساختمان قرار میگیرد. اما قانون برای خرید یک مخزن جدید، یک فرمول مستقل با عنوان «هزینه مخزن آب» تعیین نکرده است.
ماده ۴ قانون تملک آپارتمانها میان هزینههایی که با مساحت واحد ارتباط دارند و هزینههایی که چنین ارتباطی ندارند تفاوت میگذارد و در عین حال امکان پیشبینی ترتیب دیگری توسط مالکان را پذیرفته است.
به همین دلیل، قبل از اجرای یک پروژه جدید بهتر است مجمع مشخص کند:
- اصل خرید مخزن و پمپ تصویب شده است؛
- ظرفیت و بودجه تقریبی چقدر است؛
- روش تقسیم هزینه چیست؛
- هزینه لولهکشی و برق چگونه ثبت میشود؛
- هزینه سرویس آینده با چه روشی پرداخت میشود؛
- چه شخصی قرارداد و فاکتور را تأیید میکند.
برای هزینهای چندمرحلهای بهتر است «خرید مخزن»، «پمپ و تجهیزات»، «لولهکشی»، «برق» و «اجرت نصب» در گزارش مالی ردیفهای جدا داشته باشند.
مالک یا مستأجر؟
این پرسش را نیز نباید فقط بر اساس عنوان هزینه پاسخ داد.
اگر مخزن برای اولین بار بهعنوان تأسیسات ثابت ساختمان نصب میشود یا یک سامانه اصلی بهطور اساسی تعویض میشود، وضعیت با هزینه جاری مصرفی تفاوت دارد. قرارداد اجاره باید بررسی شود و درباره هزینههای سرمایهای یا تعمیرات اساسی، مسئولیت مالک و مستأجر جداگانه تعیین شود.
در مقابل، برخی هزینههای جاری بهرهبرداری ممکن است طبق قرارداد بر عهده استفادهکننده باشد.
بهتر است مدیر بدون بررسی اجارهنامه، مبلغ خرید یک تأسیسات جدید را خودکار در بدهی مستأجر ثبت نکند.
برنامه شستوشو و سرویس مخزن
مخزن آب وسیلهای نیست که پس از نصب تا زمان خرابی فراموش شود.
بازدید دورهای باید وضعیت این بخشها را بررسی کند:
- داخل مخزن و وجود رسوب
- سالمبودن درپوش
- ورود احتمالی حشرات یا آلودگی
- عملکرد شناور
- نشتی اتصالات
- سرریز
- شیر تخلیه
- وضعیت پمپ
- منبع فشار و کنترلها
- صدا و لرزش غیرعادی
برای سؤال «مخزن هر چند وقت یکبار شسته شود؟» نباید یک عدد مثل «حتماً هر شش ماه» را بدون ضابطه محلی اعلام کرد.
مقررات ملی بر امکان بازرسی، تخلیه و حفاظت بهداشتی مخزن تأکید دارد، اما برای همه مخازن مسکونی یک فاصله زمانی واحد و ثابت که مستقل از شرایط آب و ساختمان باشد تعیین نمیکند.
برنامه شستوشو بهتر است بر اساس کیفیت آب، میزان رسوب، دفعات بازدید، شرایط مخزن و دستورالعمل بهداشتی شرکت آبفا یا مرکز بهداشت محل تنظیم شود.
اگر آب بو یا رنگ غیرعادی پیدا کرده، آلودگی وارد مخزن شده، تعمیر داخل مخزن انجام شده یا رسوب قابلتوجه مشاهده میشود، نباید صرفاً منتظر تاریخ سرویس بعدی ماند.
برای ساختمان دهواحدی چه مخزنی لازم است؟
ابتدا تعداد ساکنان را مشخص کنید.
اگر ساختمان دهواحدی ۳۰ نفر ساکن داشته باشد، با معیار ۷۵ لیتر به ازای هر نفر که آبفای تهران اعلام کرده است:
۳۰ × ۷۵ = ۲۲۵۰ لیتر
عدد ۲۲۵۰ لیتر فقط برآورد اولیه برای شرایط تهران است.
مهندس تأسیسات باید سپس بررسی کند آیا این ظرفیت با مدت ذخیره موردنظر، وضعیت فشار، پمپ، فضای نصب و ضابطه فعلی آبفای همان محل مطابقت دارد یا خیر.
اگر همین ساختمان بهجای ۳۰ نفر، ۴۰ نفر ساکن داشته باشد، برآورد اولیه نیز تغییر خواهد کرد. به همین دلیل اصطلاح «مخزن مناسب ده واحد» بدون دانستن جمعیت، پاسخ دقیقی ندارد.
آیا نصب مخزن روی پشتبام مجاز است؟
اصل نصب روی بام بهصورت مطلق ممنوع نشده است، اما مجازبودن عملی آن برای یک ساختمان مشخص به شرایط سازه، محل نصب، مقررات فنی و مصوبات ساختمان وابسته است.
مخزن پر، بار قابلتوجهی به ساختمان وارد میکند. محل و سازه نگهدارنده باید توسط متخصص سازه بررسی شود و سیستم لولهکشی، عایق، سرریز و دسترسی نیز با نظر مهندس تأسیسات طراحی شود.
در ساختمان موجود، تصمیم «بام جا دارد، پس مخزن را آنجا بگذاریم» کافی نیست.
چکلیست قبل از خرید مخزن
پیش از سفارش تجهیزات مشخص شود:
- تعداد واقعی ساکنان ثبت شده است.
- معیار آبفای همان شهر استعلام شده است.
- ظرفیت اولیه محاسبه شده است.
- مهندس تأسیسات ظرفیت نهایی را کنترل کرده است.
- قدرت پمپ جداگانه محاسبه شده است.
- پمپ مستقیم روی شبکه شهری نصب نمیشود.
- محل مخزن از نظر آلودگی بررسی شده است.
- فضای کافی برای بازرسی و شستوشو وجود دارد.
- مسیر سرریز و تخلیه طراحی شده است.
- نصب روی بام، در صورت انتخاب، تأیید سازهای دارد.
- روش تقسیم هزینه در صورتجلسه مشخص شده است.
- برنامه بازدید و شستوشو تعیین شده است.
بعد از اجرا، نگهداری فاکتور مخزن و پمپ، تاریخ سرویسها و سهم هر واحد باعث میشود هزینههای تأسیسات بعداً به یک عدد مبهم در شارژ تبدیل نشوند. برای این مستندسازی میتوان از امکانات مدیریت ساختمان همسادهها، بخش حسابداری ساختمان و امکانات مربوط به نگهداری امن سوابق ساختمان استفاده کرد.
